Sociaal kapitaal absolute voorwaarde voor toekomstbestendige infra

Infrastructuur draait veel om techniek, planning en capaciteit. Bruggen moeten worden gerenoveerd, waterleidingen op tijd vervangen en spoorlijnen moeten beschikbaar blijven. Sociaal kapitaal is minder tastbaar, maar minstens zo bepalend, constateren Tjeerd Roozendaal, bestuursvoorzitter van Vitens, en Marlouke Durville, hoofdingenieur-directeur Water, Verkeer en Leefomgeving bij Rijkswaterstaat. “Zonder sociaal kapitaal krijg je in Nederland heel weinig voor elkaar.”

We spreken de twee bestuurders na een NGinfra Sprint over sociaal kapitaal. Daarin stelden de betrokken infrapartijen gezamenlijk een werkbare definitie op. Iets wat volgens de bestuurders essentieel is om dit nog relatief onontgonnen domein handen en voeten te geven. Sociaal kapitaal is volgens die definitie de bron van samenwerking én de richtinggevende kracht om positief gedrag te stimuleren en destructief gedrag te helpen voorkomen. Vertrouwen, wederzijds begrip en gedeelde normen en waarden vormen daarbij de basis. In de wereld van Vitens en Rijkswaterstaat worden deze elementen al snel concreet. Want zonder sociaal kapitaal, zo zeggen Tjeerd en Marlouke, krijg je in Nederland heel weinig voor elkaar.

Combinatie maatschappelijk en eigen belang
Sociaal kapitaal is breder dan draagvlak, benadrukt Marlouke direct. “Draagvlak is een onderdeel, maar sociaal kapitaal gaat verder. Het gaat ook over het benutten van talenten van mensen, over wederkerigheid, over waarde creëren door samenwerking. Soms zijn dat soort zaken goed meetbaar, zoals bij het inzetten van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. In andere gevallen is het lastiger te vangen, zoals bij relaties met de omgeving of abstractere stakeholders zoals ecologie of ‘de burger’. En het is altijd een combinatie van maatschappelijk belang en eigen belang, daar moeten we open over zijn.”

Actieve verbindingen
Tjeerd sluit daarbij aan. Zijn observatie: de infrawereld heeft jarenlang vooral vanuit projecten geredeneerd. Denk aan tijd, geld, uitvoering. Daarbij werd de omgeving nog wel eens vergeten. “Je ziet overal projecten die strak worden aangestuurd op planning en budget. Maar er is iets anders nóg belangrijker: dat projecten samen een netwerk vormen en dat alle partijen verbonden zijn. Aannemers, opdrachtgevers, omwonenden, natuur, abstracte stakeholders… Ze spelen allemaal mee. Zonder die actieve verbindingen ontstaat er ook geen draagvlak met de combinatie van zowel maatschappelijk als eigen belang. Het is ook belangrijk om bij te dragen aan elkaars succes dan sec alleen je eigen succes te definiëren. Als je dit niet samen doet, kom je tot stilstand.”

Toolbox voor besluitvorming
De druk op ruimte en infrastructuur maakt sociaal kapitaal relevanter dan ooit. Waar vroeger soms nog gekeken kon worden vanuit een enkelvoudig project, is dat nu onmogelijk geworden, zegt Marlouke. “Je hebt steeds vaker te maken met meer betrokkenen en meer belangen. Dat maakt het complexer. Daarom werken we samen om methodieken te ontwikkelen die hierbij helpen. In onze regio’s vroegen projectteams bijvoorbeeld om concrete handvatten. Hoe ga je goed om met je omgeving? Hoe manage je verwachtingen? Hoe voer je een goed gesprek? Wij hebben een soort toolbox ontwikkeld met bijvoorbeeld een kwadrantenstelsel dat beschrijft welke rol Rijkswaterstaat in een situatie heeft en hoeveel bewegingsvrijheid daarbij hoort. Zo’n toolbox voorkomt dat omgang met de omgeving afhankelijk wordt van individuele projectleiders en zorgt voor consistente besluitvorming.”

Goed gesprek met de omgeving
Een typisch voorbeeld komt uit de praktijk: wanneer Rijkswaterstaat een brug vernieuwt, vraagt de omgeving vaak om ‘iets extra’s’, bijvoorbeeld een fietsbrug. Marlouke: “Dat kan soms, maar soms ook niet. Dan gaat het er dus om hoe je het gesprek met zo’n omgeving voert. Hoe helder ben je over wederkerigheid, grenzen en mogelijkheden? Als je ‘nee’ moet zeggen, moet je het voorstel wel serieus overwogen hebben en goed het waarom achter de ‘nee’ kunnen uitleggen. Dat hoort bij sociaal kapitaal.”

Ook bij Vitens speelt sociaal kapitaal een steeds grotere rol bij de drinkwateropgave. Water wordt schaarser en dat dwingt tot anders denken. Tjeerd haalt een actueel voorbeeld aan: drinkwaterbesparing. “We weten dat we zuiniger met water moeten omgaan. Maar als wij als drinkwaterbedrijf willen dat burgers minder drinkwater gebruiken, dan kunnen we dat niet alleen afdwingen. We hebben een leverplicht voor huishoudelijk gebruikt drinkwater en gereguleerde prijzen. Dus wat is dan de route? Wij hebben geïnvesteerd in het gesprek met de Rijksoverheid en nu pakt deze het idee breed op. Ze starten een landelijke campagne over zuinig omgaan met drinkwater. Dat is een enorme maatschappelijke winst. Dat is sociaal kapitaal: via een omweg een beweging creëren die veel breder effect heeft dan je als organisatie alleen kunt bereiken.”

Geven, delen en vermenigvuldigen
Ook in projecten rond ‘watervriendelijke wijken’, waar gemeenten, waterschappen en Rijkswaterstaat intensief moeten samenwerken voor spaarzaam drinkwaterverbruik in nieuwbouw, blijkt sociaal kapitaal onmisbaar. “Het gaat om geven, delen en vermenigvuldigen”, zegt Roozendaal. “Soms investeert de ene partij omdat de andere dat niet kan, maar komt het uiteindelijk wel bij iedereen terug. Je opereert in een ecosysteem. Niet in een set regels. Als je alleen vanuit regels denkt, red je het niet.”

Sociaal kapitaal vraagt dus om een andere manier van kijken. Maar hoe maak je het zichtbaar? Hoe leg je het uit aan politiek, stakeholders en je eigen organisatie? Die vraag wordt urgenter naarmate de maatschappelijke uitdagingen groter zijn. Tjeerd ziet dat rapportage en metingen kunnen helpen. Denk aan duurzaamheidsverslagen volgens de Corporate Sustainability Reporting Directive van de Europese Unie. Vitens publiceert inmiddels een CSRD‑proof jaarverslag. Dat terwijl drinkwaterbedrijven daar niet toe verplicht zijn. “We doen dat omdat we willen leren. Een accountant complimenteerde ons zelfs met de kwaliteit. Maar de motivatie komt vooral van collega’s. Zo’n rapportage helpt ons als werkgever, als maatschappelijke organisatie, als gesprekspartner bij investeringen. Het laat zien waar we wel en niet aan kunnen bijdragen.”

Maatschappelijke betekenis
Ook Rijkswaterstaat gebruikt rapportages om sociaal kapitaal te verankeren. Marlouke: “In ons duurzaamheidsverslag komt sociaal kapitaal terug in thema’s als toekomstbestendige organisatie en gelijkwaardigheid, diversiteit en inclusie. Dat helpt het onderwerp zichtbaar te maken. Voor veel mensen, en vooral voor jonge mensen, is het belangrijk dat organisaties laten zien wat ze maatschappelijk willen betekenen.” Toch blijft meten ingewikkeld. De S van Social in ESG is minder uitgekristalliseerd dan de E van Environmental of de G van Governance. Tjeerd: “We moeten nog veel taal ontwikkelen. Wat is eerlijkheid? Is goedkoop drinkwater voor burgers eerlijker dan voor bedrijven en moeten we dus bedrijven meer belasten? Wat als zo’n bedrijf een zorginstelling is? Daar zitten morele kaders achter die we nog moeten vinden.”

De politieke dimensie
Sociaal kapitaal speelt ook een belangrijke rol in de relatie tussen infrabeheerders en politiek. Marlouke: “Het helpt om basismateriaal beschikbaar te hebben over je maatschappelijke waarde. Denk aan definities, cijfers, methodieken en voorbeelden. Daarmee zorg je ervoor dat je op het juiste moment de juiste argumenten paraat hebt.” Sociaal kapitaal is een license to operate. Daar zijn beide bestuurders van overtuigd. Tjeerd vertelt hoe een wethouder zonder agenda bij Vitens binnenstapte. “Hij had alleen een wens: samen zorgen voor een toekomstbestendige wateropgave. Dan kom je snel op het niveau van maatschappelijke waarde in plaats van regels. Daar zit het verschil. Daar ligt de kracht van sociaal kapitaal bespreekbaar maken.”

Een onverwacht voordeel van het meenemen van sociaal kapitaal in besluitvorming: het maakt organisaties creatiever. Marlouke noemt het voorbeeld van de brandweerkazerne die door een snelwegafsluiting minder bereikbaar werd. “Toen hebben we tijdelijk elektrische fietsen beschikbaar gesteld zodat medewerkers snel konden komen. Mensen voelden zich gezien en gehoord. Dat vergroot acceptatie en vermindert hinder. Dat is pure waardecreatie. Sociaal kapitaal is daarmee geen zachte randvoorwaarde, maar een hefboom voor betere oplossingen, vooral onder schaarste.”

Tien jaar vooruitkijken lukt niet in je eentje
Beide bestuurders benadrukken dat NGinfra een cruciale rol speelt in de ontwikkeling van sociaal kapitaal. Door kennis te bundelen kunnen de infrabeheerders stappen zetten die de individuele organisaties niet kunnen overwegen. “In feite poolen we geld, expertise en ervaringen”, zegt Marlouke. “Tien jaar vooruitkijken naar maatschappelijke ontwikkelingen lukt niet als je dat alleen moet doen. Door het samen te doen, lukt het wel. En we zorgen ervoor dat elk onderzoek uiteindelijk weer terugkomt naar praktische toepasbaarheid.”

Met de definitie en uitwerkingen is NGinfra een van de koplopers in het invullen van sociaal kapitaal. “Maar dat is geen doel op zich”, reageert Tjeerd. “We doen dit niet om voorop te lopen, maar omdat we vinden dat dit moet. We doen het voor elkaar en met elkaar. Als anderen de definitie en de elementen willen gebruiken, dan is dat prachtig. Als de wetenschap ermee verder kan en wil, ook helemaal prima. Maar wij zijn nu vooral de mogelijkheden van het incorporeren van sociaal kapitaal in de besluitvorming aan het verkennen en het organiseren.”

Geen loze kreet
Aan het einde van het gesprek formuleren de bestuurders wat zij zien als de kern van sociaal kapitaal. Tjeerd: “Sociaal kapitaal is géén loze kreet. Het is essentieel om impact te hebben op de grote vraagstukken van deze tijd.” Marlouke: “We weten dat sociaal kapitaal belangrijk is, maar het is moeilijk om concreet handen en voeten te geven. Binnen NGinfra helpen we elkaar om stap voor stap verder te komen.” Tjeerd vult tot slot aan: “Het gaat lukken. Juist omdat we samen optrekken kunnen we met sociaal kapitaal bijdragen aan de maatschappij en de infrastructurele opgaven die spelen.”

Terug naar alle uitgelichte items