SPINES: een andere kijk op infrastructuur

Met het SPINES-project wil een team van onderzoekers samen met zes infrapartners het denken over infrastructuur kantelen. Niet door alleen naar uitbreiding te kijken, maar juist door stil te staan bij de vraag: hebben we deze infrastructuur écht nodig? SPINES is daarmee één van de drie onderzoeksprojecten die onlangs zijn gehonoreerd binnen het NWO/NGinfra-programma Responsible Transformations. We duiken dieper in het project met projectleider Vincent De Gooyert (Radboud Universiteit): “De toekomst van infrastructuur zit niet per se in méér, maar in slimmer omgaan met de vraag.”

De subtitel dekt de lading van het project goed: Cross-sectoral strategies for shaping infrastructure demand. Vincent: “Het vertelt precies wat we doen: sector-overstijgend kijken naar manieren om de vraag naar infrastructuur te beïnvloeden.” Waar veel initiatieven in de infrastructuur gericht zijn op het slimmer of efficiënter uitbreiden van capaciteit, richt dit project zich juist op de vraagzijde. Niet: hoe kunnen we méér leveren? Maar: is die vraag zelf wel logisch of houdbaar? Kan die beïnvloed of zelfs beperkt worden? Daarmee daagt het project traditionele aannames uit, in een tijd waarin maatschappelijke druk op ruimte, arbeid, stikstof en klimaat steeds groter wordt.

Dat idee is spannend en gedurfd. “De reflex bij infrapartijen is vaak: de maatschappij vraagt iets, dus wij moeten leveren. Meer water, meer asfalt, meer treinen. Wij stellen de vraag: moet dat eigenlijk wel? Kunnen we die behoefte zelf niet ter discussie stellen?” vertelt Vincent.

Het volle stroomnet vraagt om keuzes
Het Nederlandse stroomnet is op veel plekken ‘vol’. Nieuwe bedrijven, woningen of laadstations kunnen niet zomaar worden aangesloten. Volgens een analyse in de Volkskrant groeit de vraag naar elektriciteit sneller dan het netwerk aankan. Tegelijk is het uitbreiden van het net complex: het kost veel tijd, geld en menskracht. Daarom klinkt steeds vaker de roep om niet alleen méér infrastructuur te bouwen, maar ook slimmer met de bestaande capaciteit om te gaan. Denk aan het spreiden van gebruik, het tijdelijk afschakelen van installaties of het actiever prioriteren van aanvragen.

Een bewuste, risicovolle koers
Het team wist dat dit geen doorsnee onderzoeksvoorstel was. “We kozen heel bewust voor een risico. Het zou goed kunnen dat de partijen dit oncomfortabel vinden: het vraagt hen kritisch te kijken naar hun eigen rol en processen. Maar juist dat maakt het interessant.”

Toch bleek het voorstel breed gedragen: vijf van de zes NGinfra-partners ondertekenden al vóór de officiële beoordeling een support letter. “We hadden er drie nodig om door te mogen naar de wetenschappelijke commissie. Vijf was dus echt een mooie score”, vertelt Vincent.

Hoe beïnvloed je infrastructuur?
De komende vier jaar onderzoekt het team van SPINES hoe de vraag naar infrastructuur beïnvloed kan worden. Daarbij staat de praktijk centraal. “We gaan meedraaien binnen de organisaties van de infrapartners, meelopen met lopende projecten en onderzoeken waar ze al bezig zijn met vraagsturing.”

De onderzoekers willen weten: wat gebeurt er nu al, waar liggen kansen en wat zijn obstakels? “Vitens plaatste afgelopen zomer bijvoorbeeld grote krantenadvertenties waarin ze klanten vroegen om minder water te gebruiken. Dat is een goed voorbeeld van vraagbeïnvloeding. Maar het is ook paradoxaal: minder verkoop betekent voor hen minder inkomsten en dus minder investeringsruimte. Tegelijkertijd is dit wel een mooie manier om balans te creëren en de prikkels te beïnvloeden.”

Het doel van SPINES
De ambities van SPINES reiken verder dan rapporten of inzichten. “Wat we echt hopen, is dat er een cultuurverschuiving plaatsvindt.” Vincent formuleert scherp: “We willen dat de rol van de infrapartners verschuift, zodat zij straks vol overtuiging kunnen zeggen: het is ook onze rol om de maatschappij bewust te maken van de grenzen. Niet door te verbieden, maar door te helpen keuzes te maken die passen bij de lange termijn.”

Samen richting nieuwe infrastructuurnormen
Het SPINES-project biedt een fundamenteel ander perspectief op infrastructuur. Geen pleidooi voor méér, maar een zoektocht naar wat echt nodig is. En hoe je die behoefte kunt sturen: “Met kleine stapjes hopen we uiteindelijk bij te dragen aan een enorme stap binnen de infrastructuur.”

De rol van de infrapartners
De zes infrapartners zijn vanaf het begin nauw betrokken bij SPINES. “Het voorstel hebben we samen uitgewerkt”, legt Vincent uit. “En we blijven de komende jaren intensief samenwerken. We willen weten: wie binnen die organisaties is al bezig met vraagsturing? Hoe kunnen we hen verbinden met elkaar en met onze onderzoekers?” Het idee is om een soort hub/ ontmoetingsplek te creëren voor iedereen die met dit thema bezig is. “We willen niet alleen met ze meelopen, maar ook data uitwisselen. Dat is waar een groot deel van de waarde vandaan komt die wij kunnen toevoegen in ons onderzoek. Door deze ervaringen te verzamelen, te analyseren en dan de link te leggen met wetenschappelijke literatuur.”

Waarom cross-sectoraal zo belangrijk is
De kracht van SPINES zit in het sector-overstijgende karakter. “Cross-sectorale vraagstukken zijn vanaf het begin ons uitgangspunt. Vraagsturing bij drinkwater werkt anders dan bij het spoor of elektriciteit, maar er zijn onderliggende patronen die wel vergelijkbaar zijn”, zegt hij. “Bijvoorbeeld: het huidige systeem beloont vaak volume. Meer verbruik is meer inkomsten. Maar dat gaat botsen met duurzaamheid en klimaatdoelen.” Het onderzoek wil zulke spanningen blootleggen. En: laten zien wat werkt, juist door sectoren te vergelijken. “Dat is ook hoe wetenschap werkt. Je kijkt naar specifieke gevallen en dan ga je daar proberen algemene lessen uit te leren. Welke natuurwetten zijn er nou aan de gang, hoe verklaren we die? Wetenschappers zijn gewend om van het concrete naar het abstracte te gaan en weer terug. We leren in dit geval over algemene verschijnselen en wat we kunnen toepassen op specifieke gevallen.”

Harmen Zandman, ProRail: “De laatste maanden heeft ProRail nauw samengewerkt met de partners en onderzoekers om te zorgen dat de nieuwe NWO-trajecten antwoorden gaan geven op de cross-sectorale vraagstukken. Denk aan het (eerlijk) beprijzen van infrastructuur en de manier waarop we invulling gaan geven aan onze toekomstige vragen. De collega’s van SPINES hebben hier goede ideeën over en we gaan graag aan de slag.”

De eerste zes maanden
De opstartfase is belangrijk. Naast formele zaken als contracten en ethische goedkeuring ligt de nadruk op het werven van drie promovendi en een postdoc. “Dit gaat ook veel impact hebben op het verdere verloop van het onderzoek”, beaamt Vincent. “Zij nemen ieder hun eigen ervaring en kennis mee. Samen gaan zij het onderzoek verder gedetailleerd invullen.”

Dan start ook de inhoudelijke inventarisatie. “We willen zo snel mogelijk weten: welke projecten bestaan er al? Waar houden ze zich nu al mee bezig op dit gebied? Welke cases zijn interessant om in te duiken? Daar willen we binnen zes maanden een goed overzicht van hebben.” Wat verwacht Vincent van de eerste zes maanden? “Dat we een soort platform of community opgericht hebben waarbij alle infrapartners en daarbuiten hun ervaring delen en bij elkaar komen om het te hebben over dit thema. We willen de diepte in en de onderzoekers laten investeren in het meelopen en meedraaien, om een band op te bouwen met de partners.”

Inzichten terugkoppelen
Impact creëren, daar draait het om. Niet alleen in wetenschappelijke publicaties, maar juist ook in de praktijk. Na zes maanden hoopt Vincent al een terugkoppeling te kunnen geven. “We koppelen terug op verschillende niveaus. Zo doen we dat op microniveau door een onderzoeker die intern bij bijvoorbeeld ProRail zit. Die reflecteert continu terug naar een inframanager zodat er op microniveau veel impact bereikt kan worden.” Dit zorgt voor de meest directe en fundamentele impact, denkt Vincent. “Die dialoog is essentieel”, zegt Vincent. “Voor een onderzoeker is het soms lastig te begrijpen wat een inframanager nodig heeft. Andersom weten inframanagers niet altijd wat onderzoek hen kan opleveren. Door samen op te trekken, verklein je die kloof.”

Maar ook op macroniveau worden inzichten gedeeld: “We hebben halfjaarlijkse bijeenkomsten met alle partners in het project. Zij staan iets verder weg van het project, maar de impact kan ook groot zijn. Zij bepalen tenslotte de koers binnen de organisatie, dus als zij besluiten die te veranderen, gebeurt er ook veel.”

Risico’s onder de loep
Een belangrijk risico is dat andere maatschappelijke prioriteiten, zoals geopolitieke spanningen of economische onzekerheid, het thema ‘vraagsturing’ naar de achtergrond drukken. “Klimaat is al vaker weggedrukt op de politieke agenda. Dat zou ook hier kunnen gebeuren.” Maar, zegt Vincent: “Juist bij zulke ontwikkelingen wordt vraagbeïnvloeding nog belangrijker. Als ruimte, geld en mensen schaars zijn, moet je anders omgaan met je infrastructuur. Wij willen laten zien dat deze thema’s juist met elkaar verbonden zijn.”

Wil je meer weten over SPINES en de andere twee gehonoreerde projecten binnen NWO/NGinfra? Klik hier.