VIA AUGUSTA laat zien: samenwerken is noodzaak

Nederland staat voor een stapeling van grote opgaven. De energietransitie, klimaatadaptatie, digitalisering en toenemende schaarste aan ruimte zetten de infrastructuur onder druk. Tegelijkertijd is de organisatie van infrastructuur nog sterk verkokerd. Dat spanningsveld is het vertrekpunt van het onderzoeksprogramma VIA AUGUSTA waaraan onderzoekers van de Tilburg University de afgelopen jaren werkten. Samen met de infrapartners van NGinfra.

Centraal in het onderzoek staat de vraag wanneer en hoe infrastructuurbeheerders niet langer als losse sectoren, maar als een samenhangend ‘system of systems’ kunnen opereren. Shakya Wickramanayake, promovenda binnen VIA AUGUSTA: “Fysiek en digitaal zijn infrastructuren al lang met elkaar verweven. Wat achterblijft, zijn governance, regelgeving en besluitvorming. Die zijn nog sterk silo gericht.”

Het begrip ‘system of systems’ kent zijn oorsprong in system engineering. Dat is het vakgebied gericht op het succesvol ontwerpen, realiseren en beheren van complexe systemen tijdens de hele levenscyclus. De onderzoekers benadrukken dat het vraagstuk allang niet meer alleen technisch is. “Het probleem is zelden een gebrek aan technologie”, zegt Shanya Ruhela, postdoctoraal onderzoeker binnen het onderzoeksprogramma. “De echte uitdagingen zijn juridisch, bestuurlijk en sociaal. Wie mag met wie informatie delen? Wie draagt welk risico? En wie is verantwoordelijk als belangen botsen?”

Van technische naar maatschappelijke opgave
Die vragen worden urgenter naarmate maatschappelijke opgaven elkaar overlappen. De energietransitie vraagt bijvoorbeeld niet alleen om een robuust elektriciteitsnet, maar ook om ruimte, digitale sturing en maatschappelijk draagvlak. “Als je blijft optimaliseren binnen je eigen sector, loop je uiteindelijk vast”, stelt Shakya. “Dan los je jouw deel misschien op, maar vergroot je problemen elders.”

Shakya en Shanya werkten voor het onderzoek samen met NGinfra-partners Alliander, Havenbedrijf Rotterdam, Rijkswaterstaat en ProRail. Daarbij bekeken ze gezamenlijk use cases, waar de problemen in de praktijk voorkwamen en belegden ze gezamenlijke sessies en conferenties.

Balanceren tussen samenwerken en autonomie
Een belangrijk thema bij VIA AUGUSTA is de spanning tussen samenwerking en autonomie. Infrastructuurbeheerders hebben ieder hun eigen wettelijke taken, budgetten en risicoprofielen. Intensieve samenwerking kan die autonomie onder druk zetten. Shanya: “Er bestaat vaak de angst dat samenwerken betekent dat je controle verliest. Onze analyse laat zien dat die vrees niet altijd terecht is, maar wel serieus genomen moet worden.”

Aan de hand van concrete casussen, zoals de realisatie van de Delta Rhine Corridor voor waterstof, onderzochten de onderzoekers hoe samenwerking in de praktijk kan worden georganiseerd. Zonder dat organisaties hun wettelijke mandaat verliezen. “We zagen dat er juridisch vaak veel meer mogelijk is dan men denkt”, zegt Shakya. Maar ook dat onduidelijke regelgeving of het ontbreken van expliciete kaders juist verlammend werkt.”

Volgens Shanya is dat een belangrijk inzicht: “Het idee dat de wet vooral belemmert, klopt maar deels. De afwezigheid van duidelijke regels kan net zo goed verlammend werken omdat organisaties dan onzeker worden over risico’s. Dan durft niemand meer te bewegen.”

Regelgeving als kans
In hun analyses kijken de onderzoekers nadrukkelijk naar de ruimte die regelgeving biedt. Europese regelgeving over de energietransitie bevat bijvoorbeeld prikkels om grote infrastructurele projecten te versnellen, vergunningstrajecten te vereenvoudigen en samenwerking te faciliteren. “Die instrumenten worden nog onvoldoende benut”, stelt Shakya.

Tegelijkertijd benadrukken de onderzoekers dat hun werk niet bedoeld is als juridisch advies. “Wij signaleren waar kansen en knelpunten zitten”, zegt Shanya. “Onze bijdrage is vooral beleidsmatig en toekomstgericht. Juist daarom is de co-creatie met praktijkpartners binnen VIA AUGUSTA zo belangrijk. Door samen te werken met onder meer netbeheerders, havenbedrijven en overheidsorganisaties konden theoretische inzichten voortdurend worden gespiegeld aan de dagelijkse realiteit.”

Impact Award voor het slaan van een brug tussen theorie en praktijk
VIA AUGUSTA werd door Tilburg University bekroond met een Impact Award. Het project behaalde uiteindelijk de tweede plaats. Volgens de onderzoekers zit die impact niet in directe toepassingen, maar in het leggen van een fundament voor de toekomst. “We werden erkend omdat we daadwerkelijk samenwerken met partners uit de praktijk”, aldus Shakya. Tegelijk is de impact minder tastbaar op korte termijn. “De impact ligt waarschijnlijk pas over vijf jaar”, vult Shanya aan. De Impact Award is een jaarlijkse prijs van Tilburg University voor projecten die op innovatieve wijze maatschappelijke impact realiseren en wetenschap vertalen naar concrete toepassingen in de praktijk.

Data delen: vaak onnodig veel angst
Een terugkerend onderwerp in het onderzoek is data‑ en IT‑governance. Digitalisering maakt het mogelijk om infrastructuren beter op elkaar af te stemmen, bijvoorbeeld via digitale tweelingen en dataplatforms. Tegelijkertijd bestaan er grote zorgen over privacy, aansprakelijkheid en cyberveiligheid. “Wat we vaak zien, is dat organisaties de regelgeving strenger interpreteren dan nodig”, concludeert Shakya. “De grootte van een schip of de capaciteit van een net zijn geen persoonsgegevens en meestal geen privacygevoelige informatie. Toch wordt dat soms als argument gebruikt om niets te delen.”

Volgens Shanya bieden Europese verordeningen als de Data Governance Act en de Data Act expliciet kaders om veilige en doelgerichte datadeling mogelijk te maken. “De wet probeert niet datadeling te blokkeren, maar juist mogelijk te maken, mits aan randvoorwaarden wordt voldaan. De grootste barrière is vaak angst en onzekerheid binnen organisaties.” Een belangrijke les uit het onderzoek is daarom dat datadeling altijd gekoppeld moet zijn aan een duidelijk doel. “Data delen om het delen werkt niet”, aldus Shakya. “Zonder gedeeld doel ontbreekt de motivatie en stagneert de samenwerking.”

Maatschappelijke doelen als ankerpunt
Dat gedeelde doel vormt volgens de onderzoekers de sleutel tot succesvolle samenwerking. In hun onderzoek zochten zij bewust naar maatschappelijke doelen die sectoren overstijgen. De energietransitie fungeert als belangrijk ankerpunt, mits die niet alleen technisch wordt ingevuld. “Het gaat niet om productie van schone energie alleen”, zegt Shakya. “Het gaat om een rechtvaardige en inclusieve transitie waar de hele samenleving profijt van heeft.”

“Dat normatieve perspectief is essentieel”, vult Shakya aan. “Infrastructuren opereren met een social license to operate. Mensen accepteren hinder en ingrepen omdat ze begrijpen dat het publieke waarde dient. Maar dat begrip verdwijnt als beslissingen uitsluitend technisch of economisch worden benaderd.”

Samenwerken met de samenleving
Een tweede belangrijke les uit het onderzoek VIA AUGUSTA is dat samenwerking niet kan stoppen bij infrastructuurorganisaties en overheid. De samenleving zelf moet eerder en structureler worden betrokken. “Vaak wordt participatie gezien als iets dat je aan het einde regelt”, zegt Shanya. “Dan is weerstand vrijwel onvermijdelijk.”

Door maatschappelijke belangen vanaf het begin mee te nemen, ontstaan volgens de onderzoekers betere besluiten, ook al wordt de puzzel eerst complexer. “Je ruilt voorspelbaarheid in voor legitimiteit”, aldus Shakya. “Maar uiteindelijk verklein je de kans op vertragingen en conflicten.” Daarbij waarschuwen de onderzoekers voor nieuwe ongelijkheden, zoals de digitale kloof. “Niet iedereen kan of wil via digitale platforms participeren”, zegt Shanya. “Ook dat vraagt om bewuste keuzes in governance.”

Rol voor NGinfra: verbinden en bemiddelen
In het slot van hun onderzoek formuleren Shakya en Shanya een duidelijke rol voor NGinfra. De netwerkorganisatie kan infrastructuurbeheerders helpen om gezamenlijke maatschappelijke doelen te formuleren, kennis te delen en als collectief het gesprek te voeren met overheid en samenleving. “NGinfra kan fungeren als bemiddelaar tussen infrastructuurorganisaties, beleidsmakers en burgers”, zegt Shakya. “Juist nu schaarste steeds vaker de bepalende factor is, hebben we platforms nodig die samenwerking boven concurrentie stellen.”

De onderzoekers benadrukken dat de transitie niet alleen technologisch is, maar ook institutioneel. “De rollen van overheid, infrastructuurbeheerders en samenleving veranderen”, concludeert Shanya tot slot. “VIA AUGUSTA laat zien dat we nieuwe vormen van samenwerking nodig hebben om die verandering in goede banen te leiden.”

Wil je meer weten over het onderzoek?
Bekijk deze pagina’s op de website van Tilburg University.
VIA AUGUSTA: Leveraging the potential of a System-of-Systems approach to infrastructure management
VIA AUGUSTA: Infrastructure management and the potential of a System-of-Systems (SoS) approach